SBO Blog Het blog van Studiecentrum voor Bedrijf en Overheid
Programma’s spelen zich steeds vaker af in een complexe omgeving waar belangen kunnen botsen, bestuurlijke druk voelbaar is en onzekerheid onderdeel van het werk blijft. In zo’n context is structuur nodig, maar dat is niet genoeg. Strategisch programmamanagement draait onder andere om richting geven, beweging creëren en blijven sturen op de bedoeling van een programma. Volgens Mirella Jacobs, partner bij Jo Bos & Co, zoeken ervaren programmamanagers daarom vaker naar verdieping. “Je zoekt naar next level vakmanschap”, zegt ze, “dus je vakmanschap verdiepen, verbeteren en verrijken”.
Als de basis niet meer genoeg is
Programmamanagement, benadert vanuit de methodiek van Programmatisch Creëren begint met het bouwen van het programma langs het creatielemniscaat. Doelen formuleren, inspanningen bepalen, programmateam ontwikkelen, stakeholders in beeld brengen en voortgang bewaken zijn hier onderdelen van. Die basis blijft heel belangrijk, maar complexe maatschappelijke opgaven vragen vaak om meer. Mirella ziet dat vooral bij ervaren programmamanagers die merken dat de standaardinstrumenten soms tekortschieten. “Hoe handel je als ervaren programmamanager bijvoorbeeld effectiever in situaties waar die basiselementen tekortschieten?”.
Daarmee bevindt de meer ervaren programmamanager zich in een andere ontwikkelfase. De vraag is minder hoe het programma georganiseerd moet worden en meer hoe het programma maatschappelijke of strategische impact realiseert. Het wordt belangrijker om betekenis te geven, samenhang te bewaken en anderen mee te nemen in de beweging. Strategisch programmamanagement gaat dus niet alleen over sturen, maar ook over verbinden en impact realiseren. De aandacht verschuift van ‘het programma goed uitvoeren’ naar ‘de juiste verandering realiseren’.
Een programmavisie die energie geeft
Die beweging begint bij een programmavisie die echt past bij de opgave. Mirella ziet in de praktijk dat een visie soms te snel wordt afgeleid van bestaande organisatiedoelen of omgevingsvisies. Dan ontbreekt de vertaling naar het specifieke programma. “Terwijl ik dan zeg: volgens mij moet je juist gaan kijken naar een visie specifiek voor jouw programma, betekenisvol, dynamisch en energiek”.
De visie beschrijft niet alleen de gewenste toekomst, maar creëert ook betekenis, energie en richting voor alle betrokkenen. De visie als strategisch veranderverhaal kunnen zien. Een sterke programmavisie is waarde en impact gericht, geeft richting én commitment. Mensen moeten voelen waarom de opgave ertoe doet en waarom zij eraan willen bijdragen. “Hoe kun je nou juist zo’n visie samen creëren dat dat ook enorm veel commitment afgeeft? Dat dat ook direct mensen toe leidt om te zeggen van: oh wauw, daar wil ik wel voor gaan”. Tegelijkertijd moet de visie realistisch blijven: een punt op je horizon, maar niet we moeten met z’n allen naar de maan.
Strategisch omgaan met omgeving en invloed
Wanneer een programma meerdere partijen raakt, wordt omgevingsmanagement meer strategisch van aard. Een stakeholderanalyse helpt om belangen in beeld te brengen, maar bij complexe opgaven is dat niet voldoende. Het gaat ook om de manier waarop je partners, gebruikers en andere betrokkenen betrekt, zonder de regie over het programma te verliezen.
Mirella noemt dat een herkenbare uitdaging: “Hoe zorg je voor juiste co-creatie met onder andere partners, maar ook met de juiste participatie, het juiste omgevingsmanagement, zonder dat je daarin de regie of de sturing verliest in je programma? Hoe zorg ik dat mijn programma niet alleen succesvol wordt uitgevoerd, maar ook succesvol landt in een complexe bestuurlijke en maatschappelijke omgeving?”
Strategisch omgevingsmanagement is daarmee geen afzonderlijke activiteit, maar een integraal onderdeel van programmasturing. Het gaat om het actief verbinden van het programma met de externe en interne omgeving om draagvlak, legitimiteit en strategische waarde te creëren.
In datzelfde krachtenveld is beïnvloeden onmisbaar. Dat woord kan gevoelig liggen, merkt Mirella. “Dat beïnvloeden kan soms als een vies woord worden bekeken. Maar dat is met name dan het beïnvloeden, het mobiliseren van stakeholders, om je programma ook steeds verder te kunnen brengen”. Zeker in een politieke omgeving vraagt dat om zorgvuldigheid, met respect voor alle actoren die daar een rol in hebben.
Opdrachtgeverschap en innovatie
Ook opdrachtgeverschap bepaalt of een programma goed kan functioneren. In de publieke sector is vaak sprake van meerdere lagen, zoals een bestuurlijke opdrachtgever, een ambtelijke opdrachtgever en een programmamanager die zelf weer opdrachtgever is richting deelprogramma’s en inspanningen. “Hoe zit het met de verschillende verantwoordelijkheden van deze opdrachtgevers? En hoe doe je dat in een driehoek samen met de programmamanager?”.
Wanneer die rollen helder zijn, ontstaat richting. Als ze onduidelijk blijven, ontstaat ruis. Daarom hoort ook het faciliteren van goed opdrachtgeverschap bij strategisch programmamanagement. De ervaren programmamanager ziet zowel de bestuurlijk als de ambtelijk opdrachtgever als essentiële spelers in het realiseren van de veranderopgave. Hij of zij stuurt niet alleen mét opdrachtgevers, maar ook op de samenwerking tussen opdrachtgevers. Mirella benoemt daarnaast de andere kant: “De programmamanager is in veel programma’s zelf ook weer opdrachtgever. Dus hoe voer je dat op een goede manier uit?”.
Complexe opgaven vragen bovendien om ruimte voor innovatie. Het draait niet alleen om uitvoering, maar ook om leren, experimenteren en aanpassen. Programma’s bewegen veelal binnen bestaande afspraken of systemen, complexe programma’s hebben ook experimenten en nieuwe werkvormen nodig. “Hoe kun je in je programma juist met elkaar ook ruimte creëren voor experimenten en innovatie binnen?”. Nieuwe technologieën, waaronder AI, helpen daarbij.
Persoonlijk leiderschap en eigenaarschap
Hoe complexer het programma, hoe belangrijker persoonlijk leiderschap wordt. De programmamanager staat vaak als spin in het web tussen bestuurders, partners, teamleden en gebruikers. Dat vraagt om zelfbewustzijn, reflectie en het vermogen om te blijven handelen onder druk. “Hoe geef jij leiding aan jouw programma? Hoe zorg je ook goed voor jezelf? Hoe zit het met je zelfbewustzijn?”.
Die persoonlijke kant raakt direct aan teamontwikkeling. Programma’s lopen vaak meerdere jaren, waardoor het team zich moet kunnen ontwikkelen in samenwerking, eigenaarschap en persoonlijk leiderschap. Het gaat om het realiseren van programmadoelen én het benutten van de talenten, de kwaliteit, de competenties van de individuele teamleden.
Een team dat steeds afhankelijk blijft van de programmamanager, wordt kwetsbaar. Daarom draait strategisch programmamanagement ook om het ontwikkelen van eigenaarschap. Mirella omschrijft dat als de vraag of teamleden weten waar ze zelf mee aan de gang kunnen gaan, zonder dat ze iedere keer afhankelijk zijn van de programmamanager.
Leren door reflectie en toepassing
Strategisch programmamanagement ontwikkel je niet alleen door theorie te bestuderen. Het vraagt om reflectie, interactie en toepassing op de eigen opgave. “Het is juist niet alleen maar het lesgeven”, zegt Mirella. “Het is vooral hetgeen wat jij meeneemt en weet in te zetten voor je programma en bij je programmateam, betekenisgeving, maken van impact en verder verdiepen”.
Die verdieping ontstaat door theorie te verbinden aan intervisie, reflectie en gesprekken met anderen. Verschillende expertises helpen om het vak vanuit meerdere invalshoeken te bekijken. Mirella herkent dat uit haar ervaring: “Ik heb heel lang geleden een strategisch programmamanagementopleiding gevolgd, en dat heeft mij heel veel gegeven. Mede daarom heb ik samen met SBO de opleiding Strategisch Programmamanagement opgezet”.
Verdieping vanuit verschillende expertises
Tijdens deze opleiding maak je kennis met verschillende invalshoeken op programmamanagement, verzorgd door diverse gastdocenten. Mirella noemt:
- Marc Wesselink, die dieper ingaat op strategisch omgevingsmanagement;
- Hans van der Loo, die deelnemers meeneemt in het creëren van een programmavisie die richting én energie geeft;
- Niels van Loon behandelt opdrachtgeverschap, waaronder de rolverdeling tussen bestuurlijk opdrachtgever, ambtelijk opdrachtgever en programmamanager;
- Willeke Kremer richt zich op strategisch beïnvloeden waardoor je je strategische invloed, zonder formele macht, leert te vergroten;
- Marieke Aantjes kijkt naar innovatie en nieuwe technologieën, zoals AI;
- Hanneke van Oirsouw gaat in op teamontwikkeling;
- Maaike van Meerten vertelt samen met Mirella over persoonlijk leiderschap in complexiteit.
Juist die combinatie maakt de verdieping waardevol, zegt Mirella: “Ik denk dat het juist ook heel mooi is dat in deze opleiding er niet alleen maar één docent voor die groep staat, maar dat er steeds andere professionals zijn met hun expertise”.
Verdiep je rol als programmamanager
Strategisch programmamanagement helpt ervaren programmamanagers sterker te opereren in complexe maatschappelijke opgaven. Het geeft verdieping op visie, omgevingsmanagement, opdrachtgeverschap, strategisch beïnvloeden, innovatie, persoonlijk leiderschap en teamontwikkeling.
Wil jij jouw vakmanschap als programmamanager verder verdiepen? Meld je dan aan voor de opleiding Strategisch Programmamanagement. Tijdens deze opleiding werk je aan je eigen opgave, ontwikkel je een strategisch visiedocument en krijg je handvatten die je direct kunt toepassen in jouw programma en programmateam. Vraag de brochure aan voor meer informatie over het programma of benader Mirella via mail@jobosenco.nl.
Gerelateerde Opleidingen en Cursussen
