Waarom wordt energieplanologie steeds belangrijker voor ruimtelijke ontwikkeling?

Een nieuwe woonwijk aanwijzen en pas later bedenken hoe deze van energie wordt voorzien? Die werkwijze past steeds minder bij de huidige ruimtelijke praktijk. De groeiende elektriciteitsvraag, de daarbij behorende groeiende ruimteclaim van energieinfrastructuur, de schaarse ruimte en netcongestie maken energie steeds bepalender voor wat waar en wanneer mogelijk is. Energieplanologie helpt om het energiesysteem daarom vanaf het begin mee te nemen in ruimtelijke keuzes. Mark Koelman, Managing Consultant Fysieke Leefomgeving en Energie bij Berenschot, legt uit wat dit vraagt van gemeenten.

Energie wordt steeds bepalender in ruimtelijke ordening

“Vroeger was energie veel meer volgend”, begint Mark. Een gemeente kon bepalen waar woningen, scholen, voorzieningen en wegen moesten komen. Pas later volgde de vraag hoe deze ontwikkeling aangesloten werd op elektriciteit en gas. “Nu kun je dat niet meer op het laatste moment doen. Dan kun je erachter komen dat de benodigde netcapaciteit niet beschikbaar is.”

Naast bestaande afwegingen over bijvoorbeeld bodem, water, natuur, landbouw en woningbouw komt er daardoor een extra vraagstuk bij: hoe wordt een gebied van voldoende energie voorzien? Zonder die energie kan een ontwikkeling uiteindelijk niet functioneren. Dat maakt energie volgens Mark steeds meer een sturende factor binnen de ruimtelijke ordening.

De ontwikkelingen rondom o.a. elektrificatie zorgen bovendien voor een grotere fysieke ruimtevraag van energieinfrastructuur. Er zijn meer kabels, middenspanningsruimtes en onderstations nodig en ook andere energieoplossingen vragen ruimte. “Je moet dus ruimte gaan inbouwen voor de uitbreiding van het energiesysteem. Dat wordt onderdeel van dezelfde ruimtelijke puzzel waarin woningbouw, natuur, bedrijvigheid en andere functies een plek vragen.”

Gemeenten en netbeheerders moeten eerder samenwerken

Gemeenten kunnen die energieinfrastructuur niet zelfstandig organiseren. De netbeheerder maakt investeringskeuzes en beheert de infrastructuur, terwijl een gemeente haar eigen ruimtelijke en politiek-bestuurlijke afwegingen maakt. “Je hebt ineens een essentieel onderdeel van je ruimtelijke ontwikkeling waar je als gemeente niet zelfstandig over beslist.”

Energieplanologie vraagt daarom om een nauwere samenwerking tussen gemeenten en netbeheerders. Beide partijen werken vanuit andere processen en tijdlijnen. Gemeenten doorlopen politieke en bestuurlijke besluitvorming, terwijl netbeheerders investeringsbeslissingen nemen over infrastructuur. “Als je dat los van elkaar doet, gaat het ergens botsen”, zegt Mark.

Dat vraagt beweging van beide kanten. Een gemeente kan niet meer besluiten om ver van bestaande energieinfrastructuur een woonwijk te ontwikkelen en pas later vragen om een aansluiting. Andersom kan een netbeheerder niet uitsluitend technisch redeneren en zonder oog voor de ruimtelijke werkelijkheid bepalen waar infrastructuur komt.

“Als je als gemeente bepaalde doelstellingen formuleert, moet je de netbeheerder op tijd betrekken. Niet wanneer je eigen besluiten al genomen zijn en eigenlijk niet meer terug te draaien zijn.” Die samenwerking gaat volgens Mark niet alleen over de inhoud, maar ook over het proces. Wanneer moeten keuzes gemaakt zijn? Welke informatie heeft de netbeheerder nodig, en welke de gemeente? En wanneer moeten investeringen worden voorbereid om vertraging te voorkomen?

Netcongestie vraagt om andere keuzes bij woningbouw

De gevolgen van die veranderde werkelijkheid zijn duidelijk zichtbaar bij woningbouw en gebiedsontwikkeling. In gebieden waar het elektriciteitsnet vol zit, kan een ontwikkeling niet altijd op het gewenste moment worden aangesloten. Wie energie pas aan het einde van het proces meeneemt, kan daardoor ontdekken dat een project veel later gerealiseerd kan worden dan gepland.

Volgens Mark vraagt dat om een andere manier van ontwerpen. “Je gaat bijvoorbeeld kijken naar netbewust bouwen. Hoe zorg je ervoor dat een woningbouwproject zo min mogelijk impact op het elektriciteitsnet heeft?” Daarbij kunnen goede isolatie, zonnepanelen, warmte- en koudeoplossingen en stedenbouwkundige keuzes allemaal een rol spelen. Ook de ligging en oriëntatie van woningen kunnen invloed hebben op de uiteindelijke energievraag.

Het doel is niet alleen verduurzaming, maar ook het beperken van de hoeveelheid netcapaciteit die een ontwikkeling nodig heeft. “Als je met projectontwikkelaars aan tafel gaat en een project anders kunt ontwikkelen met een kleinere energievraag, ontstaan er misschien eerder mogelijkheden.”

Daarbij benadrukt Mark dat uitbreiding van het elektriciteitsnet niet op één moment volledig beschikbaar komt. Netcapaciteit wordt gefaseerd uitgebreid. Door de energievraag van verschillende ontwikkelingen te beperken, kunnen projecten mogelijk eerder binnen de beschikbare capaciteit passen. Dat maakt het volgens hem belangrijk om deze afweging al aan de voorkant te maken.

Energieplanologie speelt ook bij bestaande bedrijvigheid

Het vraagstuk beperkt zich niet tot nieuwe woningbouw. Ook bestaande bedrijven willen uitbreiden of verduurzamen en kunnen tegen de grenzen van het elektriciteitsnet aanlopen. Zij kunnen bovendien niet zomaar naar een andere locatie verhuizen.

Gemeenten kunnen volgens Mark helpen om binnen die beperkingen naar oplossingen te zoeken. “Je kunt bijvoorbeeld kijken hoe bedrijven meer kunnen samenwerken. Misschien gebruikt het ene bedrijf overdag heel veel energie en een ander juist ’s nachts. Dan kun je onderzoeken of je dat beter op elkaar kunt afstemmen.”

De gemeente kan daarin partijen bij elkaar brengen en kijken welke ondersteuning mogelijk is. Voor technische oplossingen en afspraken over het gebruik van het net blijft de netbeheerder nodig. Juist daarom komt ook hier de samenwerking tussen ruimte en energie terug.

Die oplossingen kunnen vervolgens weer invloed hebben op andere ontwikkelingen in het gebied. Als bestaande bedrijven bijvoorbeeld minder netcapaciteit nodig hebben of hun elektriciteitsgebruik slimmer organiseren, kan dat mogelijkheden bieden voor nieuwbouw of herontwikkeling. Energieplanologie gaat daarmee niet alleen over afzonderlijke projecten, maar over de samenhang tussen ontwikkelingen binnen een gebied.

Waar kan een gemeente zelf op sturen?

Mark waarschuwt voor de gedachte dat er voor ieder probleem eenvoudig een oplossing bestaat. “Je moet niet denken dat er zomaar wonderen zijn.” Beperkte netcapaciteit blijft een reële randvoorwaarde. Juist daarom is het belangrijk om te begrijpen waar je als overheid wél invloed op hebt.

Gemeenten hebben weinig directe zeggenschap over de technische werking van het elektriciteitsnet, maar kunnen ruimtelijk wel sturen. Ze bepalen waar functies mogelijk zijn, kunnen ruimte reserveren voor energieinfrastructuur en verschillende belangen tegen elkaar afwegen. Daarbij kan de conclusie soms ook zijn dat een bepaalde locatie minder logisch is voor woningbouw of een andere ontwikkeling.

“Je moet kunnen afwegen op welke locaties je gaat bouwen en waar dat logisch is in relatie tot de energie die beschikbaar is of beschikbaar komt.” Een locatie die ver van bestaande of geplande infrastructuur ligt, kan immers meer tijd, ruimte en investeringen vragen.

Meer energieoplossingen vragen om meer kennis

Voor die afweging moet een ruimtelijk professional ook begrijpen welke energieoplossingen er zijn. Het energiesysteem was vroeger relatief centraal ingericht, met grote centrales en infrastructuur die energie verder verdeelde. Door duurzame opwekking, opslag, warmtenetten en andere vormen van warmte en koude ontstaan meer mogelijkheden.

Daarmee ontstaan ook meer keuzes. Welke energiebron past bij een gebied? Kies je voor individuele of collectieve warmte? Wat betekent dat voor het elektriciteitsnet? Welke infrastructuur vraagt dat en hoeveel ruimte is daarvoor nodig?

Volgens Mark is kennis van het energiesysteem daarom de basis om vanuit ruimtelijke ordening goede keuzes te maken. Je moet kunnen begrijpen welke oplossingen mogelijk zijn, wat de gevolgen daarvan zijn en hoe je die tegen andere ruimtelijke belangen afweegt.

Ervaring vanuit verschillende perspectieven

Mark kijkt vanuit verschillende rollen naar dat speelveld. Hij begon met Vastgoedkunde, maar raakte tijdens zijn studie Planologie juist geïnteresseerd in grotere ruimtelijke vraagstukken. Vervolgens werkte hij bij een regionale netbeheerder, deed hij wetenschappelijk onderzoek naar het ruimtelijk-energetische speelveld en werkte hij voor verschillende overheden. Inmiddels adviseert hij vanuit Berenschot over fysieke leefomgeving en energie. “Juist doordat ik vanuit wetenschap, overheid, netbeheer en advies naar dit soort vraagstukken heb gekeken, heb ik veel verschillende projecten en perspectieven gezien.”

Leer energie meenemen in ruimtelijke keuzes

Tijdens de cursus Energie in ruimtelijke ordening leer je hoe het energiesysteem werkt en wat de energietransitie daarin verandert. Je kijkt naar verschillende energieoplossingen, de ruimtelijke gevolgen daarvan en de manier waarop je onzekerheden en belangen tegen elkaar afweegt. Ook leer je waar je als gemeente of andere overheid ruimtelijk en juridisch kunt sturen.

Wil jij energie niet pas aan het einde van een gebiedsontwikkeling meenemen, maar vanaf het begin onderdeel maken van jouw ruimtelijke afweging? Meld je dan aan voor de cursus Energie in ruimtelijke ordening van SBO. Je leert hoe je energieplanologie toepast in jouw werk en hoe je samen met netbeheerders en andere betrokken partijen tot beter onderbouwde ruimtelijke keuzes komt. Wil je meer weten over het programma? Vraag dan de brochure aan. De cursus is ook op maat te volgen met jouw organisatie als Incompany-traject.

Over sbo

Het Studiecentrum voor Bedrijf en Overheid (SBO) organiseert jaarlijks zo’n 200 opleidingen en congressen over o.a. onderwijs, veiligheid, milieu & RO, zorg, bouw & infra en overheid.

Bekijk ook

Wet Versterking regie volkshuisvesting van kracht vanaf 1 juli

De wet Versterking regie volkshuisvesting treedt per 1 juli in werking. De Eerste Kamer stemde …

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *