SBO Blog Het blog van Studiecentrum voor Bedrijf en Overheid
Moeten we stoppen met toetsen nu AI in het onderwijs niet meer weg te denken is? Marcel Mutsaarts, expert in verantwoorde AI-integratie in het onderwijs, vindt dat niet de juiste vraag. Toetsen hebben nog steeds een belangrijke functie, zolang ze bijdragen aan leren, ontwikkelen en richting geven. “Toetsen hebben allerlei functies, bijvoorbeeld aan een student of leerling laten weten: waar sta ik en hoe moet ik verder?”, zegt Marcel. Soms heeft toetsing ook een summatieve functie, omdat het studenten stimuleert om echt aan de slag te gaan. De komst van AI dwingt onderwijsinstellingen om opnieuw na te denken over onderwijs, toetsing en begeleiding.
Toetsen blijven nodig, maar de functie verandert
Marcel werkt al 25 jaar in het hoger onderwijs. Hij werkte onder meer als onderzoeker, docent en curriculumvoorzitter. Toen AI ongeveer drie jaar geleden op zijn pad kwam, dacht hij: “wat gaat dit allemaal betekenen?”. Juist die vraag raakt de kern van de huidige onderwijsopgave. AI verandert de manier waarop studenten opdrachten maken, maar ook de vraag waarvoor we opleiden.
Volgens Marcel zit onderwijs nog sterk vast in systemen waar je niet zomaar uitkomt. Zolang die systemen bestaan, blijven toetsen een rol spelen. Tegelijkertijd ziet hij dat opleidingen steeds wendbaarder moeten worden. “De toekomst van waarvoor leid ik op gaat vooral om dat je continu je curriculum moet kunnen aanpassen op wat er nodig is”. Dat vraagt om een andere blik op toetsing. Niet alleen: wat moet een student aan het eind kunnen? Maar ook: hoe leert die student omgaan met een werkelijkheid waarin AI altijd beschikbaar is?
Van AI-proof naar AI-ready
In veel onderwijsinstellingen gaat het gesprek nog vaak over AI-proof toetsen. Hoe voorkom je dat studenten AI gebruiken? Hoe controleer je of een opdracht wel echt door de student is gemaakt? Volgens Marcel is dat begrijpelijk, maar ook beperkt. Hij pleit daarom voor een verschuiving van AI-proof naar AI-ready. “Ik denk dat we een mindset moeten hebben die ik AI-ready noem, waarbij AI een integraal onderdeel is van je leerproces”.
Het verschil is groot: Bij AI-proof onderwijs probeer je te voorkomen dat AI het leer- of toetsproces verstoort. Bij AI-ready onderwijs ontwerp je het leerproces zo dat AI bewust, verantwoord en leerzaam wordt ingezet. Marcel geeft een eenvoudig voorbeeld: “Stel dat een student thuis een schriftelijke opdracht maakt. In een AI-proof benadering probeer je vooral te regelen hoeveel AI wel of niet mag worden gebruikt. Daarna voeg je misschien een mondelinge controle toe, om te toetsen of de student de inhoud werkelijk begrijpt. Bij AI-ready onderwijs zet je AI juist in het leerproces zelf. Je laat de eerste alinea door de lerende schrijven met AI, en verbetert dat samen. Daarmee is AI geen bedreiging van het onderwijs, maar een hulpmiddel om het leerproces te verdiepen”.
AI als leerverrijking in plaats van risico
Volgens Marcel moeten docenten af van het idee dat AI weer verdwijnt. “We moeten erkennen dat AI er is. Wij krijgen die niet weg als docent”. De vraag is dus niet óf studenten AI gebruiken, maar hoe zij leren om dat goed te doen. Dat betekent dat onderwijsinstellingen studenten moeten opleiden om AI fatsoenlijk en verantwoordelijk te gebruiken. Niet door AI buiten de deur te houden, maar door expliciet te maken wat verantwoord gebruik is. Daarmee verschuift ook de rol van de docent. De docent wordt niet alleen controleur van eindproducten, maar ontwerper van leerprocessen waarin AI een plek heeft. “Dat vraagt instrumentele kennis en pedagogische kennis van AI”, zegt Marcel. “En verder vooral onderwijskundige creativiteit. De mogelijkheden van verantwoord AI-gebruik in het onderwijs zijn namelijk eindeloos”.
Toetsing begint bij onderwijsontwerp
Een toets moet volgens Marcel recht doen aan de realiteit en niet defensief zijn ingericht. Dat betekent dat je terug moet naar het leerdoel. Wat moet een student leren? Welke stappen horen daarbij? En op welke momenten moet de docent aanwezig zijn om te beoordelen, begeleiden of bij te sturen?
Neem bijvoorbeeld het leerdoel dat een student een betoog moet kunnen schrijven. Dan is de vraag niet alleen of het eindproduct goed is. De vraag is ook welke stappen de student zet om tot dat betoog te komen. Waar helpt AI? Waar moet de student zelf kunnen redeneren? En waar moet de docent het leerproces zichtbaar maken? Juist daar ligt de uitdaging voor toetsing in een AI-tijdperk.
Verzetten tegen AI heeft weinig zin
Voor individuele docenten kan de verandering groot voelen. Toch ziet Marcel dat de beweging al op gang komt. Steeds meer docenten zien volgens hem in dat verzet weinig oplevert. Hij noemt het met een knipoog: “Resistance is futile”. Achter die formulering zit een serieuze boodschap. AI vraagt niet om paniek, maar om professioneel handelen. Dat handelen bestaat uit meer dan een paar praktische tips. Het vraagt ook verandermanagement. Docenten, teams en opleidingen moeten samen bepalen wat AI betekent voor hun onderwijsvisie, toetsbeleid en curriculum. Daarbij helpt het om AI niet alleen te zien als hulpmiddel waarmee studenten werk uitbesteden. AI kan ook een leerpartner zijn. Marcel noemt bijvoorbeeld de mogelijkheid dat AI Socratische vragen stelt. Daarmee helpt AI studenten nadenken, doorvragen en reflecteren.
Mbo en hoger onderwijs kunnen van elkaar leren
Volgens Marcel worden de verschillen tussen mbo en hbo kleiner door de komst van AI. “AI is een soort nivelleerder”, zegt hij. Voor beroepsopleidingen is dat extra relevant. Studenten worden opgeleid voor een werkveld waarin AI onderdeel wordt van professionele taken. Daarom moet AI niet los naast het curriculum staan, maar erin worden ingebouwd. Marcel ziet bovendien dat mbo, hbo en wo relatief veel ruimte hebben om onderwijs zelf te ontwerpen. Dat maakt het mogelijk om toetsing, begeleiding en leeractiviteiten opnieuw te doordenken. Juist daar ligt de kans om AI niet alleen als toetsvraagstuk te behandelen, maar als onderdeel van toekomstgericht beroepsonderwijs.
Maak AI in het onderwijs verantwoord onderdeel van leren
AI in het onderwijs vraagt om meer dan regels over wat wel en niet mag. Het vraagt om onderwijs dat studenten voorbereidt op een realiteit waarin AI beschikbaar is, invloed heeft en professioneel gebruikt moet worden. Toetsing speelt daarin een belangrijke rol, maar alleen als toetsing verbonden blijft met leren.
Wil jij leren hoe je toetsing in mbo en hoger onderwijs AI-ready maakt, zonder het leerproces uit het oog te verliezen? Meld je dan aan voor de cursus AI & Toetsing in het MBO/HO van SBO. Tijdens deze cursus ga je aan de slag met verantwoord onderwijsontwerp, toetsing en AI-integratie. Wil je meer weten over het programma? Vraag dan de brochure aan. De cursus is ook volledig op maat te volgen met jouw collega’s als Incompany-traject.
Gerelateerde Opleidingen en Cursussen
