SBO Blog Het blog van Studiecentrum voor Bedrijf en Overheid
In het afgelopen jaar kreeg ik op veel mbo-scholen de vraag: moeten we nu al iets met die nieuwe eisen voor burgerschapsonderwijs? Een begrijpelijke vraag, want er komt best wat op burgerschapsdocenten af. Vanaf studiejaar 2027-2028 moeten mbo-studenten burgerschap afsluiten met een instellingsexamen. Daarnaast komen er nieuwe kwalificatie-eisen én worden aanvullende eisen aan docenten burgerschap gesteld.
Toch vind ik het een gemiste kans om alleen maar te kijken naar wat straks verplicht wordt. Voor beter burgerschapsonderwijs hoef je echt niet te wachten tot 2027. Heel veel stappen die nodig zijn kun je vandaag al zetten en ik weet dat veel burgerschapsdocenten deze stappen eigenlijk allang al gezet hebben.
Mijn advies is dan ook: begin niet bij dat examen. Begin bij het onderwijs.
1. Kijk naar wat je al doet.
Bij een nieuwe wettelijke opdracht ontstaat altijd de neiging om allerlei nieuwe dingen te gaan ontwikkelen. Een nieuwe visie, een nieuwe leerlijn, nieuwe lessen en misschien wel een nieuwe methode. Maar begin eens aan de andere kant: waar vindt burgerschapsonderwijs nu al plaats en wat staat er al als een huis?
Dat kan in de burgerschapslessen zijn, maar ook tijdens SLB, een projectweek, een gesprek over sociale veiligheid of een discussie naar aanleiding van het nieuws. Ook in de beroepspraktijk komen studenten steeds in situaties waarin normen en waarden, verschillende belangen en andere perspectieven een rol kunnen spelen.
Maak dat eerst eens zichtbaar. Waarschijnlijk zie je dan dat er al veel meer gebeurt dan je denkt.
2. Formuleer wat je studenten wil meegeven.
Deze stap is denk ik het belangrijkste: wat versta jij eigenlijk onder goed burgerschapsonderwijs?
Probeer die vraag niet direct te beantwoorden vanuit wettelijke eisen maar vanuit jouw idealen. Wat wil jij dat een student aan het einde van diens opleiding kan? Hoe wil je dat die student omgaat met andersdenkenden? Kunnen ze verschillende belangen afwegen? Kunnen ze informatie kritisch beoordelen? Hoe verhouden ze zich tot maatschappelijke vraagstukken en wat weten ze over democratie?
Een visie op burgerschapsonderwijs hoeft geen enorm beleidsstuk te zijn. Een heldere formulering kan op één A4-tje. Dát geeft vervolgens richting aan lessen, activiteiten, curriculumkeuzes en uiteindelijk aan examinering.
3. Leg je curriculum langs de nieuwe eisen
Daarna kun je de beweging naar de nieuwe eisen maken. Niet met de vraag: wat gaan we allemaal omgooien maar: wat doen we al en waar zitten nog gaten?
Maak bijvoorbeeld met het team een curriculumscan. Welke doelen komen terug? Waar komen ze terug? Wie is verantwoordelijk? En zijn er doelen die vaker terugkomen en of juist bijna niet? Zo ontstaat een concreet ontwikkelplan. En nog belangrijker: je voorkomt dat burgerschap te liggen komt bij één persoon of één vak.
4. Van weten naar oefenen
Burgerschap gaat niet alleen over kennis van de democratie. Het gaat ook over leren handelen wanneer dingen ingewikkeld worden. Een student kan misschien wel prima uitleggen wat de vrijheid van meningsuiting betekent, maar wat doet die als er een klasgenoot iets zegt waar die zich sterk aan stoort? Kan hij luisteren? Doorvragen? Of grenzen aangeven?
Dat vraagt om onderwijs waarin studenten mogen oefenen.
Dilemma’s lenen zich hier goed voor, maar ook gesprekken, casussen uit de praktijk, nieuws of situaties uit de eigen leefwereld. Niet alleen: wat is discriminatie? Maar juist: wat doe je als je discriminatie tegenkomt op je stage? Juist dan krijgt burgerschap echt betekenis in het leven van de student.
5. Verbind burgerschap met beroep en BPV.
Deze stap is wellicht ten overvloede. Bijna alle mbo-docenten die ik spreek zijn ontzettend gewend om in alles de relatie te leggen met de praktijk. Ook voor burgerschap liggen hier misschien wel de meeste kansen.
Een verpleegkundige komt andere maatschappelijke, morele en ethische vraagstukken tegen dan een beveiliger, een onderwijsassistent of een softwareontwikkelaar. Denk aan privacyvraagstukken, duurzaamheid of machtsverhoudingen. Gebruik deze contexten echt!
Wat doe je wanneer de opvattingen van een student botsen met die van een cliënt? Hoe ga je om met discriminerende of racistische opmerkingen op de werkvloer?
Door burgerschap te verbinden met BPV, wordt het voor studenten herkenbaarder en relevanter.
6. Maak ontwikkeling nu al zichtbaar
Vanaf 2027-2028 wordt het instellingsexamen verplicht. Een portfolio wordt expliciet genoemd als mogelijke vorm. Hierin kun je verzamelen wat studenten maken. Denk aan: praktijkopdrachten, presentaties, interviews of (verslagen van) gesprekken.
Dat betekent niet dat je nu al een volledig instrument hoeft te ontwikkelen. Begin echt met de vraag: hoe kunnen studenten laten zien dat ze zich ontwikkelen?
Laat studenten reflecteren op een dilemma, een gesprek voeren, een situatie analyseren en verzamel dit en kijk welke opdrachten daadwerkelijk iets zichtbaar maken. Begin dus niet bij een examen, maar bij betekenisvolle leerervaringen.
7. Investeer in het team
Tot slot: goed burgerschapsonderwijs valt of staat met mensen die het uitvoeren. Maatschappelijke vraagstukken komen nu eenmaal de klas in: oorlog, discriminatie, gender en seksuele diversiteit, sociale media en complottheorieën. Of je nu wil of niet.
Van docenten vraagt dit nogal wat. Wanneer geef je ruimte aan een gesprek? Wanneer stel je grenzen? Hoe zorg je dat studenten zich veilig voelen én leren omgaan met verschillen?
Daarom is burgerschap niet alleen een curriculumvraagstuk, maar ook een professionaliseringsvraagstuk. De overheid verwacht aanvullende eisen voor docenten burgerschap vanaf 1 augustus 2027 en geeft aan dat instellingen de voorbereidingen al kunnen starten en kunnen opnemen in hun professionaliseringsplannen.
Gebruik de nieuwe eisen als aanleiding
De veranderingen rond burgerschap kunnen voelen als iets nieuws. Een nieuwe verplichting, een nieuw examen en nieuwe borging. Maar je kunt het ook anders bekijken: gebruik deze ontwikkeling als aanleiding voor een gesprek over wat jullie je studenten echt willen meegeven. Dan ben je niet alleen beter voorbereid op 2027, maar je bouwt al aan beter burgerschapsonderwijs.
In de cursus burgerschapsonderwijs in het MBO werken we precies aan die vertaalslag: van wettelijke kaders en visie naar curriculum, onderwijspraktijk, BPV, examinering en duurzame borging. Niet beginnen bij wat straks moet, maar bij wat vandaag al kan!
Gerelateerde Opleidingen en Cursussen
